هفته نامه سلامت   |   اخبار صفحه ۲۰   |   09 تیر 1397   |   لینک خبر:   salamat.ir/d11044

گزارش‌های سازمان بهداشت جهانی درباره «پرفشاری خون» حکایت از نگرانی جدی دارد چراکه نخستین عامل قابل‌پیشگیری بیماری‌های قلبی- عروقی و سکته‌های عروق مغزی در دنیاست. این بیماری که مدت‌های طولانی بدون علامت است می‌تواند به اندام‌های حیاتی بدن مانند قلب، مغز و کلیه‌ها آسیب برساند و عوارض بسیار جدی داشته باشد. از همین رو، پرفشاری خون را باید «قاتل خاموش» نامید.
گرچه پرفشاری خون تا سال 1975 میلادی اساسا مردم کشورهای ثروتمند را درگیر می‌کرد، تغییر اساسی شرایط زندگی با توجه به پیشرفت‌های این جوامع امروزه جای خود را به کشورهای با سطح درآمد پایین و متوسط داده است. با توجه به آمارها، تعداد مبتلایان به پرفشاری خون در دنیا از 594 میلیون نفر در سال 1975 میلادی به بیش از 1/1 میلیارد نفر در سال 2015 میلادی رسید و بیشترین آمار مربوط به آسیا، خاورمیانه و کشورهای جنوب صحرای آفریقا گزارش شد که عموما ناشی از شیوه زندگی مدرن مبتنی بر کاهش تحرک، مصرف بیشتر غذاهای آماده و مشغله‌های گوناگون زمینه‌ساز استرس است.
سیاست‌های جهانی برای مقابله با پرفشاری خون
پرفشاری خون بیماری‌ای است که علل مختلفی مانند بی‌تحرکی، اضافه وزن، افزایش وزن و مصرف الکل در بروز آن تاثیر قابل‌توجهی دارد اما باید افراط در مصرف نمک را به‌عنوان عامل بسیار خطرناک در نظر گرفت. از همین رو، یکی از مهم‌ترین اقدامات سازمان بهداشت جهانی برای مقابله با پرفشاری خون، کاهش مصرف نمک تا 5‌ گرم در روز اعلام شده است.
در این‌باره برنامه‌های مختلفی مانند کاهش نمک در خوراکی‌های آماده، آگاهی‌رسانی عمومی نسبت به آسیب‌های مصرف نمک، ضرورت انجام آزمایش‌های دوره‌ای برای کنترل فشارخون و... از سوی این سازمان اعلام شده و برخی کشورها از جمله انگلستان، فنلاند، ژاپن، استرالیا و نیوزلند، سیاست‌های سلامت مبتنی بر کاهش مصرف نمک را جزو اهداف اساسی خود قرار داده‌اند. انجام چنین اقداماتی قطعا با دشواری‌های بسیاری در این زمینه همراه است چراکه حدود 70 تا 75 درصد مصرف نمک در جوامع ناشی از خوراکی‌های صنعتی است و نه صرفا افزودن نمک در سفره غذا که بی‌شک نیاز به برنامه‌ریزی و کنترل‌های دقیق در صنعت غذایی و سطح کلان جامعه دارد.
موفقیت چشمگیر ژاپن در کاهش پرفشاری خون و سکته‌های مغزی
تا سال‌ها پس از ورود به قرن بیستم میلادی، حمله‌های قلبی نخستین عامل مرگ‌ومیر ژاپنی‌ها محسوب می‌شد اما پس از سال 1960 میلادی و اقدامات وزیر سلامت و حمایت اجتماعی این کشور در جهت ارزیابی و کنترل میزان فوت ناشی از بیماری‌های قلبی، سرطان و سکته‌های مغزی، آمار سکته‌های مغزی تا بیش از 85 درصد کاهش یافت.
مهم‌ترین عامل بروز سکته مغزی افزایش فشارخون است که در صورت جریان خون ناکافی به مغز اتفاق می‌افتد. کمبود اکسیژن و خون کنار خونریزی عروق مغز، سبب مرگ سلول‌های مغزی می‌شود که ناتوانی و حتی مرگ را در پی دارد. گرچه خطر سکته مغزی با افزایش سن بیشتر می‌شود، خوشبختانه در سنین میانسالی کاملا قابل‌پیشگیری است. آنچه توانست موفقیت قابل‌توجهی برای ژاپن به ارمغان بیاورد، از چند جنبه قابل بررسی است:
آزمایش‌های منظم سلامت
به عقیده متخصصان سلامت عمومی ژاپن، عوامل متعددی در این کاهش عوامل خطر دخیل است. یکی از این عوامل، گنجاندن برنامه‌های منظم مراقبت سلامت عمومی از سال 1961 میلادی و پیشرفت خدمات سلامت سالمندان از سال 1982 میلادی است. عامل مهم دیگر را باید اجرای برنامه‌های عمومی مقابله با بیماری‌های غیرواگیر به ابتکار دولت ژاپن دانست.
نتایج مطالعات نشان می‌دهد بیلان‌های منظم سلامت و توصیه‌های مربوط به این مساله توسط پرستاران و پزشکان در جامعه برای مقابله با پرفشاری خون و سکته‌های مغزی بسیار مهم شناخته شده است. اهمیت این موضوع، به‌خصوص برای افراد دارای زمینه خطر و پس از 40 سالگی بارزتر است زیرا آنها امکان برخورداری رایگان از اقدامات تشخیصی و آموزش سلامت را دارند.
تغذیه سالم و تحرک
فعالان حوزه سلامت به طور منظم با همسایگان میانسال و سالمند خود ارتباط دارند تا آنها را در جریان برنامه کنترل بعد سلامت قرار دهند. همچنین مصرف دارو برای افراد مبتلا به پرفشاری خون دائم کنترل و یادآوری می‌شود. از طرفی، همه افراد همواره به انجام فعالیت جسمی و شرکت در پیاده‌روی‌های گروهی تشویق می‌شوند.
برنامه‌های سلامت علاوه بر افراد میانسال، برای خانواده‌ها، دانش‌آموزان و همچنین شرکت‌های غذایی و خدمات سلامت عمومی شهرداری نیز در نظر گرفته شده است. هدف از این اقدامات که در جهت توصیه‌های سازمان بهداشت جهانی است، ایجاد حساسیت در ضرورت تغذیه سالم و متعادل کنار کاهش مصرف خوراکی‌های دارای نمک فراوان مانند سوپ‌های آماده و سبزیجات دریایی است. براساس توصیه‌های سازمان بهداشت، هر فرد بزرگسال باید 2 ‌گرم از مقدار نمک روزانه را کاهش دهد که کمی کمتر از یک قاشق چای‌خوری ( 5‌ گرم) است.
دوره‌های آشپزی طی تابستان
به گفته مدیر کمیته آموزش شهری شهرداری چیکوسی، همکاری معلمان مدارس و مسوولان رستوران‌ها تاثیر مهمی در بهبود سلامت غذایی جامعه دارد. دوره‌های آشپزی سالم که طی تابستان برنامه‌ریزی می‌شود بسیار ثمربخش است. در واقع هم والدین و هم کودکان پس از این دوره‌ها اذعان داشته‌اند عادات غذایی خود را تغییر داده‌اند.
افزایش امید به زندگی
پیش بینی می‌شود از سال 2013 تا سال 2015 میلادی، 39 درصد ژاپنی‌ها بیش از 65 سال عمر داشته باشند که کاهش جدی سکته‌های مغزی تاثیر مهمی در افزایش امید به زندگی مردم این سرزمین دارد. بر این اساس، نوزاد دختری که امروز در ژاپن متولد می‌شود می‌تواند تا 86 سال و نوزاد پسر تا 80 سال عمر کند.
البته با توجه به تجربیات موفق، دولت ژاپن امیدوار است مشابه چنین اقداماتی را برای مقابله با شیوع فزاینده دیابت و اضافه وزن نیز داشته باشد.
فنلاند؛ پیشگام در کنترل پرفشاری خون
توجه به تاثیر جدی فشارخون در سلامت عمومی حتی پیش از توصیه‌ها و اقدامات جدی سازمان بهداشت جهانی در سال 2003 میلادی، از طرف بعضی کشورها با برنامه‌های کاهش مصرف نمک مورد استقبال قرار گرفت. فنلاند یکی از این کشورهاست که در سال 1979میلادی، کنار راهکار‌های تکمیلی برای کاهش زمینه‌های خطر بروز بیماری‌های قلبی- عروقی، پویش کاهش مصرف نمک را راه انداخت.
مهم‌ترین اهداف این راهبرد، بهبود کیفیت غذایی جامعه، کاهش دخانیات و افزایش فعالیت جسمانی در سطح عمومی معرفی شد. این فعالیت‌ها در سراسر کشور اجرا شد و شرکت‌های غذایی در جهت کاهش مصرف نمک به‌عنوان یک اقدام موثر و اساسی، موظف به ارائه میزان نمک هرچند زیاد روی برچسب محصولات و همچنین همکاری با شرکت‌های صنایع غذایی برای تغییر داوطلبانه ترکیبات غذایی برای کاهش مصرف شدند.
برآوردها نشان می‌دهد تغییر در صنعت غذایی می‌تواند محتوای مقدار نمک را حدود 20 تا 25 درصد کاهش می‌دهد. این رویکرد جدی باعث شد مقدار نمک مصرفی به حدود یک‌سوم کاهش یابد. می‌توان گفت از روزانه 5 هزار میلی‌گرم در سال 1980 میلادی به تقریبا 3 هزار و 300 میلی‌گرم در سال 2002 میلادی رسید. همین کاهش جزیی می‌تواند به طور متوسط کاهش بیش از 10 میلی‌متر جیوه فشارخون سیستولیک و دیاستولیک، همچنین 75 درصد کاهش زمینه خطر فوت ناشی از حمله‌های قلبی و سکته‌های مغزی را در پی داشته باشد.
اهداف کنترل فشارخون در انگلستان
نهادهای ارتقای سلامت عمومی در انگلستان نیز توصیه‌های کاهش مصرف نمک را از سال 2003 میلادی، در برنامه‌های سلامت جا دادند که تا سال 2010 میلادی محقق شود. این برنامه اصلاح غذایی مبتنی بر 3 دستورالعمل اصلی؛ پویش عمومی در جهت افزایش آگاهی عمومی مردم مبنی بر مضرات نمک و شیوه‌های کاهش این ماده در تغذیه روزمره، همکاری شرکت‌های غذایی با متخصصان سلامت برای روش‌های کاهش نمک در ترکیبات غذایی و الزام برای برچسب‌گذاری مواد غذایی در رابطه با مقدار محتوای نمک شکل گرفت. این اهداف به تدریج تا سال 2008 میلادی تکمیل و شرایط دستیابی به اهداف مورد انتظار بهتر شد، تا اینکه در سال 2012 میلادی به شکل اصلاح‌شده ارائه شد. مجموعه این اقدامات آمار ابتلا به پرفشاری خون و عوارض آن را در این کشور کاهش داد.
کانادا؛ توجه چندجانبه به عوارض پرفشاری خون. کانادا یکی دیگر از کشورهای پیشرو در زمینه راهکارهای مقابله با پرفشاری خون و عوارض آن بر وضعیت اجتماعی است. در این زمینه توجه به تغییرات جزیی اما بسیار موثر مانند کاهش مصرف نمک کاملا مورد توجه است و بررسی‌های مختلف تاثیرات بی‌نظیر چنین اقداماتی را روشن می‌کند. به‌عنوان مثال، مطالعات انجام‌گرفته در این کشور نشان می‌دهد کاهش 1800 میلی‌گرم سدیم در برنامه غذایی روزانه می‌تواند از 23 هزار و 500 مورد بیماری قلبی در سال پیشگیری ‌کند که در واقع کاهش 13 درصدی این بیماری‌هاست و موجب صرفه‌جویی اقتصادی مستقیم و غیرمستقیم سالانه در حد ده‌ها میلیارد دلار خواهد شد.
از طرفی نتایج بررسی‌های سال 2010 میلادی که همراستا با توصیه‌های سازمان بهداشت بود، نشان می‌دهد حتی کاهش 1 ‌گرم نمک در روز می‌تواند آمار ابتلا به بیماری‌های قلبی- عروقی را 20 تا 40 هزار، سکته‌های مغزی را 11 تا 23 هزار، انفارکتوس قلبی را 18 تا 35 هزار و فوت ناشی از همه عوامل را 15 تا 32 هزار مورد طی 10 سال کاهش دهد. همچنین کاهش روزانه 3‌ گرم نمک در برنامه غذایی تاثیری تقریبا نزدیک به کاهش 50 درصدی استعمال دخانیات و کاهش 5 درصدی کاهش نمایه توده بدنی در حفظ سلامت سیستم قلبی- عروقی دارد. راهکار کاهش مصرف نمک در همه مبتلایان به پرفشاری خون بسیار موثرتر از مصرف داروهای ضدفشارخون خواهد بود. مجموعه چنین اقداماتی در سطح گسترده در کانادا با آغاز راهبرد‌های کنترل فشارخون مورد انتظار بود و کنار اقدامات دولتی، بسیاری از نهادهای غیردولتی نیز برای اطلاع‌رسانی مردم در زمینه خطرات ناشی از مصرف زیاد نمک فعالیت‌های جدی‌ای را آغاز کردند.
منابع: www.canada.ca
OMS.fr
6 باور غلط درباره مصرف نمک
تمایل به مصرف نمک یکی از عادات غذایی بسیار شایع است و در بسیاری موارد، تصورات اشتباه افراد را به گنجاندن بیشتر این ماده در برنامه غذایی ترغیب می‌کند، در حالی که براساس مطالعات علمی، این باورها تنها توجیهات غلطی است که کنارگذاشتن آنها قطعا به بهبود سلامت و پیشگیری از افزایش فشارخون کمک می‌کند:
1) در هوای‌گرم و مرطوب، به دلیل تعریق بیشتر باید مقدار نمک در برنامه غذایی بیشتر باشد.
در عرق افراد نمک کمی وجود دارد و نیاز بیشتری برای مصرف نمک در روزهای‌ گرم و مرطوب نخواهد بود. در این شرایط حتما توصیه می‌شود مایعات فراوان نوشیده شود.
2) میزان مصرف نمک دریا متفاوت با نمک تصفیه‌شده است زیرا این ماده طبیعی است.
آنچه باعث مشکلات سلامت از جمله پرفشاری خون می‌شود، سدیم موجود در نمک است که از این نظر تفاوتی میان نمک دریا و نمک تصفیه‌شده وجود ندارد.
3) نمک اضافه‌شده به غذا مهم‌ترین منبع دریافت این ماده است.
در بسیاری از کشورهای دنیا، حدود 80 درصد نمک موجود در مواد غذایی مربوط به خوراکی‌های صنعتی و فراوری‌شده است.
4) غذای کم‌نمک بی‌مزه است.
گرچه ابتدای رعایت چنین شیوه غذایی‌ای این طور به نظر برسد اما در واقع پرزهای چشایی به مقدار کمتر نمک عادت می‌کنند و پس از مدتی فرد کاملا از این طعم غذا لذت می‌برد.
5) فقط غذاهای شور حاوی مقدار زیادی نمک هستند.
گرچه احساس شوری قطعا نشان‌دهنده مقدار زیاد نمک در ماده غذایی است، بعضی مواد غذایی حاوی مقدار بالای نمک اصلا با احساس شوری همراه نیستند زیرا اغلب موادی مانند شکر به آنها افزوده می‌شود تا این مزه پوشیده شود. از همین رو، همیشه توصیه می‌شود به برچسب مواد غذایی برای تشخیص مقدار سدیم توجه شود.
فقط سالمندان باید مراقب مقدار نمک دریافتی باشند.
مصرف نمک زیاد در برنامه غذایی نه‌تنها در سالمندان، بلکه در تمامی گروه‌های سنی زمینه‌ساز افزایش فشارخون است.
6) کاهش نمک برای سلامت مضر است.
کاهش بیش از حد نمک در برنامه غذایی متعادل بسیار به ندرت ممکن است اتفاق بیفتد زیرا بسیاری از مواد غذایی مصرفی روزانه حاوی نمک است و مقدار حداقل نیاز بدن را تامین می‌کند.
بازخوانی چند نتیجه از یک مطالعه/ بار بیماری فشارخون در ایران و جهان اعلام شد
 نتایج مطالعه جهانی بار بیماری فشارخون در 195 کشور منتشر شد. این مطالعه با همکاری سازمان بهداشت جهانی انجام شده و دکتر ملک‌زاده یکی از نویسندگان آن است.
 مقایسه وضعیت بار بیماری فشارخون در سال‌های 1990 و 2015 میلادی:
 شمار مبتلایان فشارخون برمبنای تعاریف جدید فشارخون، از 87/1 به 5/3 میلیارد نفر در جهان افزایش یافته است.
 60 درصد بار بیماری فشارخون بر دوش 10 کشور قرار دارد که از بین این کشورها، چین و هند بیشترین بار را تحمل می‌کنند.
 مناطق دارای بهترین رشد در کاهش بار بیماری فشارخون: اروپای غربی، اروپای مرکزی، کشورهای پردرآمد آسیا، پاسفیک و آمریکای شمالی
 مناطق دارای افزایش رشد (بین100-60 درصد): منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا، جنوب و شرق آسیا، آمریکای مرکزی و کشورهای صحرای آفریقا
 بدترین کشورها در بار بیماری فشارخون: افغانستان با 637 مورد مرگ و عراق با 415 مورد در هر 100 هزار نفر
 موفق‌ترین کشورها در کاهش بار بیماری فشارخون: انگلستان با کاهش 50 درصدی مرگ‌ها و کاهش 56 درصدی سال‌های ازدست‌رفته عمر و همچنین فرانسه، کانادا، آلمان و ایتالیا
 مرگ‌های ناشی از فشارخون در آمریکا 8 درصد و سال‌های ازدست‌رفته عمر ناشی از ناتوانی 30 درصد کاهش یافته است.
 بار بیماری فشارخون در خاورمیانه و شمال آفریقا: تعداد مرگ‌ها با افزایش بیش از 70 درصدی از 381 هزار به 650 هزار و سال‌های ازدست‌رفته عمر با افزایش 66 درصدی از 9 میلیون سال به 15 میلیون سال رسیده است.
 بار بیماری فشارخون در ایران: تعداد مرگ‌ها از 49 هزار در سال 1990 میلادی به 88 هزار در سال 2015 میلادی رسیده و 78 درصد افزایش داشته است.
تعداد سال‌های ازدست‌رفته عمر بر اثر ناتوانی ناشی از بیماری، با حدود 62 درصد افزایش از 1 میلیون و 188 هزار سال به نزدیک 2 میلیون سال رسیده است.
 وضعیت ترکیه در منطقه بسیار بهتر از ایران است، به طوری که این کشور شاهد کاهش 3 درصدی مرگ و 9 درصدی سال‌های ازدست‌رفته عمر است.
ترجمه: مریم‌سادات کاظمی