هفته نامه سلامت   |   اخبار صفحه ۲۱   |   07 مرداد 1396   |   لینک خبر:   salamat.ir/d8573

قلبی که نارسا شد...
عبدالحق نوری، بازیکن تیم آژاکس هلند، دچار عارضه نارسایی قلبی شده و باید با فوتبال حرفه‌ای خداحافظی کند. این حادثه به انواع دیگری در بسیاری از افراد که در اوج شهرت و قدرت هستند ممکن است اتفاق بیفتد، مثل محرومیت از فوتبال به‌دلیل آسیب به زانو، محرومیت از فعالیت اجتماعی به‌دلیل فلج شدن و بیماری‌های ناتوان‌کننده و... طبیعی است که عوارض روانی آن برای فرد تا مدت‌ها او را درگیر کند و مهم‌تر از همه خود بیماری که می‌تواند بیمار را از فعالیت‌های اجتماعی دور کند. فردی که تا چندی پیش فعال بود، یکباره و در اوج توانمندی باید از روی اجبار دست از کار و فعالیت بکشد. ضمن اینکه به آسیب‌های روانی این پدیده مهم می‌پردازیم، نگاهی هم داریم به بیماری نارسایی قلبی که اتفاقا این روزها زیاد از اطرافیان می‌شنویم که فلانی به نارسایی قلبی مبتلاست و توضیح می‌دهیم اصلا نارسایی قلبی یعنی چه و فرد بعد از ابتلا چگونه باید با آن زندگی کند.
پرنیان پناهی
اختلال انطباقی در کمین است
یکی از اختلالات روان‌پزشکی به اختلال انطباقی مشهور است. در این اختلال برای فرد اتفاقی می‌افتد که نمی‌تواند خودش را با آن تطبیق دهد. اتفاق ممکن است طلاق، بیکاری، بازنشستگی، بیماری، مشکلات مالی شدید، از دست دادن یکی از عزیزان و... باشد.
مهم‌ترین تاثیری که چنین اتفاقاتی روی فرد می‌گذارد تغییر در نقش و جایگاه او در زندگی و جامعه است. فرض کنید فردی ورزشکار حرفه‎ای یا حتی یک ورزشکار معمولی است. وقتی ناگهان به چنین فردی گفته شود شما به‌دلیل بیماری قلبی نمی‌توانید به ورزش ادامه دهید دچار آسیب‌ روانی خواهد شد.
ترس از بیماری و درمان و آینده مبهم آن از یک‌سو و نگرانی به‌دلیل از دست دادن منبع درآمد، جایگاه اجتماعی و از دست دادن اعتماد به‌نفسی که در اثر شغل ایجاد شده بود و... باعث سرخوردگی فرد می‌شود.
به همین دلیل با توجه به ویژگی‌های شخصیتی‌اش ممکن است دچار اختلال انطباقی شود، اما حمایت خانوادگی، تضمین آینده او از نظر بیمه، کمک دیگران و... می‌تواند در مراحل اختلال انطباقی نقش داشته باشد.
البته مراحل سوگ را هم باید در این مواقع به اختلالات روانی فرد اضافه کرد. این افراد ابتدا ممکن است بیماری را انکار کنند (گاهی دیده می‌شود فرد به‌‌رغم بیماری به فعالیت خود ادامه می‌دهد.) خشمگین ‌شوند و مراحلی از افسردگی را طی ‌کنند. آنها دچار چانه‌زنی هم می‌شوند، اما این مراحل معمولا گذرا هستند و برگشت به آنها تا حدود زیادی به شخصیت خود فرد و حامیانی مانند خانواده و دوستان اطراف او بستگی دارد.
در دوره سوگواری علائم اضطرابی، پرخاشگری، اختلال خواب و... هم دیده می‌شود، اما نکته مهم این است که گاهی تصور می‌شود ابتلا به بیماری به معنای خانه‌نشینی است.
خانه‌نشینی یکی از بدترین و آسیب‌رسان‌ترین موارد به سلامت روان است. این افراد می‌توانند جایگزین‌های شغلی دیگری برای خود انتخاب کنند، مثلا مربی شوند یا شغلی که نیاز به فعالیت بدنی زیادی نداشته و استرس‌زا هم نباشد را انتخاب کنند، گرچه پذیرش این موضوع زیاد آسان نیست و نباید انتظار داشت که فرد بتواند خیلی زود با آن کنار بیاید.
مهم این است که دوره سوگواری به خوبی طی شود. البته نقش فدراسیون ورزشی، باشگاه‌ها و... در مورد ورزشکارانی که با چنین مشکلی مواجه می‌شوند بسیار مهم است.
در هر صورت چنین افرادی نباید به حال خود رها شوند و حتما باید برای دوره انطباقی با موضوع آماده شوند.
روان‌درمانی تخصصی در این مواقع بسیار کمک‌کننده است. گاهی درمان دارویی نیز لازم است. ضعف‌های ساختاری در زمینه کمک به ورزشکاران، هنرمندان و حتی افراد عادی اجتماع که با چنین خبرهای ناگواری مانند از دست دادن توانمندی، شغل و... روبرو می‌شوند، وجود دارد. در مجموع می‌توان گفت اگر سیستم‌های حمایتی، اتحادیه‌های ورزشی یا هنرمندی و خانواده درست عمل کنند می‌توانند فرد را دوباره به جایگاه رفیع دیگری برسانند که سلامت جسمی او هم تضمین شود، ولی دوره سوگواری و انطباقی باید طی شود.
دکتر حامد محمدی ‌کنگرانی
روان‌پزشک و مشاور خانواده و عضو کمیته رسانه و کمیته روان‌درمانی انجمن روان‌پزشکی ایران
تنگی‌نفس، مهم‌ترین علامت نارسایی قلبی است
نارسایی قلبی نامی آشنا برای مردم است. به نظر می‌رسد آمار مبتلایان به این بیماری در کل جهان روبه افزایش است. نارسایی قلبی بیماری‌ای است که ممکن است تا آخر عمر بیمار را وارد چرخه درمانی و کنترلی کند. بعضی از بیماری‌های قلبی ژنتیکی و مادرزادی هستند، ولی بسیاری از آنها هم نتیجه شیوه اشتباه زندگی فرد و رفتارهای پرخطری است که در طول زندگی انجام می‌دهد. آشنایی با بیماری نارسایی قلبی و راه‌های پیشگیری و کنترل آن می‌تواند برای افرادی که هنوز به آن مبتلا نشده‌اند، ولی عوامل خطر را دارند و نحوه کنترل آن برای بیمارانی که دچار آن هستند بسیار کمک‌کننده باشد.
با توجه به گسترده بودن طیف بیماری‌های قلبی و ارتباط بیماری قلبی با افزایش سن تعداد مبتلایان به نارسایی قلبی رو به افزایش است. سالانه با افزایش زیاد مبتلایان به بیماری قلبی روبرو هستیم که متاسفانه درمان قطعی هم برای آن وجود ندارد و فرد باید تا آخر عمر با این بیماری زندگی کند و محدودیت‌هایی را هم بپذیرد. نارسایی قلبی از نظر بودجه و تعداد دفعات بستری بیمار در بیمارستان جزو 3 بیماری اصلی و مهمی است که بیمار و سیستم درمانی را درگیر و بار مالی بسیاری را به کشورها تحمیل می‌کند. مهم‌ترین عملکرد قلب پمپاژ خون به اعضای بدن است و قلب سالم باید این کار را به خوبی انجام دهد. این عضو مانند همه اعضای بدن با افزایش سن دچار کاهش عملکرد می‌شود؛ یعنی ظرفیت پمپاژ قلب کاهش پیدا می‌کند، اما این مساله به معنای بیماری یا نارسایی قلبی نیست و قلب باز هم به کار خود ادامه می‌دهد. در صورتی که قلب نتواند پمپاژ مناسبی داشته باشد، عارضه‌ای به نام نارسایی قلبی ایجاد می‌شود. این نوع از نارسایی، «نارسایی سیستولی» یا «نارسایی در پمپاژ خون» نام دارد. نارسایی دیگری هم وجود دارد که در آن بافت و عضله قلب ضخیم می‌شود و هنگام انقباض یا دیاستول که خون وارد قلب می‌شود نمی‌تواند خون را به مقدار کافی در خود جای دهد. این اختلال به «نارسایی دیاستولی» موسوم است. طیف بیماری‌هایی که می‌توانند نارسایی قلبی ایجاد کنند، گسترده است.
چرا قلب نارسا می‌شود؟
عوامل جانبی مانند افزایش وزن، سیگار، بیماری دیابت، چربی‌خون بالا و... موجب نارسایی قلبی می‌شوند. بیماری عروق کرونر یکی از بیماری‌های مهم و شایع قلبی است که خطر نارسایی قلبی را زیاد می‌کند و ارتباط نزدیکی با افزایش وزن، چربی‌خون بالا، سیگار و... دارد. البته عوامل دیگری هم هستند که موجب نارسایی قلبی می‌شوند، مانند بیماری‌های دریچه‌ای قلب، بزرگ شدن قلب، بیماری‌های مادرزادی قلبی، روماتیسم قلبی، بیماری‌های عفونی و ویروسی، بی‌نظمی ضربان قلب و...
نارسایی قلبی به دو شکل بروز می‌کند؛ حاد و مزمن. معمولا بیماری به‌صورت مزمن است و بیمار مدت طولانی با بیماری درگیر خواهدشد. مثلا بیمار دچار سکته قلبی می‌شود و بخشی از عضله قلب را از دست می‌دهد. این فرد با نارسایی قلبی مواجه می‌شود، ولی برخی بیماران هم به‌طور ناگهانی دچار علائم می‌شوند، مثلا فرد با تنگی‌نفس به پزشک مراجعه می‌کند و مشخص می‌شود دچار نارسایی قلبی شدید است و باید برای پیوند قلب آماده شود.
نارسایی قلبی ممکن است بی‌علامت یا علامتدار باشد
نارسایی قلبی ممکن است سال‌ها علائمی نشان ندهد، ولی عمدتا بیماران چند علامت دارند که باعث می‌شود به پزشک مراجعه کنند. مهم‌ترین علامت تنگی‌نفس است. زمانی که خون از بطن چپ پمپاژ نمی‌شود، فشار بالا می‌رود و از دهلیز چپ وارد ریه‌ها می‌شود. دلیل تنگی‌نفس تجمع مایع داخل ریه‌هاست. مشکلات تنفسی با توجه به شدت نارسایی ممکن است حین فعالیت و حتی هنگام خواب نیز ایجاد شوند. هنگامی که نارسایی پیشرفته است، فرد در حال استراحت هم دچار تنگی‌نفس می‌شود. مشخصه مهم در نارسایی قلبی پیشرفته این است که فرد از اینکه شب‌ها نمی‌تواند بخوابد، شکایت می‌کند. چنین افرادی باید شب‌ها دو بالش زیر سر خود بگذارند؛ یعنی سر را حدود 40 سانتی‌متر بالاتر از سطح بدن قرار دهند. ورم پا و قوزک پا و آب آوردن شکم نیز شایع است. زمانی که آب به فضاهای میان‌بافتی اعضا می‌رسد باید بیمار را خیلی زود به مرکز درمانی تخصصی رساند. وقتی قلب نارسا می‌شود به‌تدریج ممکن است عملکرد کبد نیز مشکل پیدا کند و بزرگی کبد اتفاق بیفتد. در این مواقع بزرگی شکم نیز به علائم دیگر اضافه می‌شود. بیماران معمولا دچار خستگی، کاهش اشتها و کاهش وزن هم می‌شوند. البته این علائم غیراختصاصی هستند. اندام بیماران در معاینه بسیار سرد و پوستشان رنگ‌پریده است. بعضی از بیماران هم دچار سرفه‌های مکرر هستند. هر چه نارسایی قلبی شدیدتر باشد، علائم نیز شدیدتر خواهد بود.
به این نکته هم باید توجه داشت که نارسایی بطن چپ روی ریه و نارسایی بطن راست روی کبد تاثیر می‌گذارد. احتقان کبد باعث تورم و بزرگی کبد، درد و در مواقع پیشرفته سیروز کبدی می‌شود.
راه‌های تشخیص نارسایی قلبی
اگر دچار چنین علائمی می‌شوید حتما به متخصص قلب مراجعه کنید. پزشک با معاینه بالینی، گوش کردن به صدای قلب و ریه از طریق گوشی، انجام نوار قلبی، اکوکاردیوگرافی و عکس از قفسه سینه و... می‌تواند به‌وجود مشکل قلبی پی ببرد. البته گاهی برای تشخیص دقیق‌تر نیاز به آزمایش‌های تخصصی‌تر دیگری هم هست.
بعضی از نارسایی‌های قلبی قابل‌پیشگیری‌اند
بعضی از بیماری‌های قلبی که موجب نارسایی قلب می‌شوند اجتناب‌ناپذیرند، مثل بیماری‌های مادرزادی قلبی، مشکلات دریچه میترال و...، ولی این نکته را نباید فراموش کرد که بسیاری از نارسایی‌های قلبی در اثر عوامل خطرسازی مثل بیماری‌های زمینه‌ای مانند دیابت، فشارخون بالا، سیگار و... ایجاد می‌شوند، پس برای پیشگیری از نارسایی قلبی یا کنترل آن حتما باید این موارد اصلاح شوند. زمانی که نارسایی قلبی اثبات می‌شود، بیمار محدودیت‌هایی پیدا می‌کند، مثلا اگر ورزشکار حرفه‌ای است باید ورزش حرفه‌ای را کنار بگذارد یا تحت‌نظر پزشک ورزش‌های خاصی انجام دهد. استعمال سیگار و مصرف الکل را کنار بگذارد و رژیم غذایی کم‌نمک و با چربی کم داشته باشد. بسیاری از بیماران لازم است دارو مصرف کنند. مصرف دارو باید به موقع باشد و بیماران به توصیه‌های پزشک در معاینات دوره‌ای دقت کنند. درمان‌های دارویی سرعت پیشرفت نارسایی قلبی را کمتر می‌کنند.
نارسایی قلبی از میانسالی به بعد معمولا در اثر گرفتگی عروق کرونر و سکته‌های قلبی ایجاد می‌شود، بنابراین مهم‌ترین کار برای توقف نارسایی قلبی پیشگیری از سکته مجدد و باز کردن عروق کرونر با آنژیوپلاستی است. بیمار باید تحت‌نظر باشد و با کنترل بیماری‌های زمینه‌ای مانع بروز سکته قلبی دوباره شد.
نارسایی قلبی ممکن است آنقدر شدید باشد که استفاده از پیس‌میکر یا پیوند قلب را ضروری کند.
درمان نارسایی قلبی بحث تخصصی و پیچیده‌ای است و با توجه به نوع نارسایی درمان‌های خاصی تجویز می‌شود. امروزه تخصصی به نام «فلوشیپ نارسایی قلبی» وجود دارد و بیماران مبتلا به نارسایی قلبی باید به چنین پزشکانی مراجعه کنند.‌
دکتر محمدرضا رجبی
متخصص قلب و عروق و فلوشیپ آنژیوپلاستی، عضو هیات‌علمی دانشگاه علوم پزشکی شاهد

 

هفته نامه سلامت-شماره 628- 7 مرداد 1396