برخی صاحب‌نظران معتقدند سلامت روان در مفهوم ساده به معنای فقدان بیماری است، ولی سلامت روان مفهوم گسترده‌تری دارد. امروزه با بالارفتن امکانات و امید به زندگی در جهان واژه‌هایی مانند سلامت روان، بهزیستی و رفاه بیشتر به هم نزدیک شده‌اند. سلامت روان حالتی از رفاه است که در آن هر فرد به توانایی خود واقف است و می‌تواند با فشارهای طبیعی زندگی کنار بیاید، به صورت مفید و ثمربخش کار کند و قادر به مشارکت در جامعه خود باشد. به‌طور کلی، می‌توان گفت توانایی داشتن ارتباط موزون و هماهنگ با دیگران، تغییر و اصلاح محیط فردی و اجتماعی، حل تضادها و تمایلات شخصی به‌طور منطقی، توان واکنش در برابر انواع تجربیات زندگی به صورت انعطاف‌پذیر و معنی‌دار اجزای مهم و به هم پیوسته‌ای هستند که می‌توانند کیفیت سلامت روان فرد را تضمین کنند.
• غم نداشتن کافی نیست؛ شاد بودن الزامی است: طبق بررسی‌هایی که پژوهشگران انجام داده‌اند، انسان‌ها مواردی از این نمونه‌ها را به‌عنوان مشخصه‌های سلامت روان مطرح کرده‌اند؛ شرایط مادی مناسب، داشتن زندگی خانوادگی (ازدواج کردن و صاحب فرزند شدن)، بهداشت شخصی و... از سوی دیگر، مسائل سیاسی بین‌المللی و داخلی هر کشوری بر شادی و سلامت روان مردم همان کشور تاثیرگذار است اما با تعریف امروزی از سلامت روان، صرفا غم نداشتن، کافی نیست و انسان باید شاد باشد اما این شادی به راحتی به دست نمی‌آید زیرا شیوع اختلالات روانی مانند افسردگی، خلق پایین و اضطراب در همه جوامع رو به افزایش است. گرچه برای بهبود اختلالاتی مانند افسردگی، اضطراب شدید و... فرد باید به روان‌پزشک یا روان‌شناس بالینی مراجعه کند، ولی یکی از مهم‌ترین راه‌هایی که می‌تواند در زندگی کمک‌کننده باشد و از بروز چنین اختلالاتی پیشگیری کند و باعث شادی فرد شود، تغییر در شیوه زندگی است. شیوه زندگی همان روش زندگی کردن انسان‌هاست که در آن افراد و خانواده‌ها در یک جامعه، زندگی روزانه خود را با توجه به شرایط جسمی، روانی، اجتماعی، اقتصادی و... تنظیم می‌کنند. شیوه زندگی در الگوی کار، تفریح، فعالیت‌ها، نگرش‌ها، علاقه‌ها، نظرها، ارزش‌ها، نحوه اختصاص درآمد و... تاثیر می‌گذارد.
پس عوامل متعدد و مهمی در شیوه زندگی وجود دارند که به نظر می‌آید تغییرات در آن گاهی به اندازه روش‌های درمانی معمول برای پیشگیری و درمان یا توانبخشی برخی مشکلات روان‌شناختی مانند افسردگی، اضطراب و... می‌تواند کارایی و تاثیر مهمی در زندگی انسان‌ها داشته باشد.
• چگونه شیوه زندگی‌مان را تغییر دهیم؟ راه‌های گوناگونی برای تغییر در شیوه زندگی وجود دارد، ولی ثابت شده با ورزش، تغذیه و رژیم غذایی، صرف زمان در طبیعت، ایجاد روابط سالم بین‌فردی، تفریح، ایجاد آرامش و مدیریت استرس، گرایش به مباحث مذهبی و معنوی و خدمت به دیگران می‌توان شیوه زندگی را به سوی سلامت پیش برد.
• ورزش: پژوهش‌ها نشان داده‌اند که ورزش و فعالیت‌های بدنی هدفدار می‌توانند روش‌های مناسبی برای کاهش اضطراب و استرس و حتی احساس افسردگی باشند و به بالا بردن روحیه کمک کنند. به همین دلیل با گنجاندن زمانی، مثلا برای ورزش یا پیاده‌روی می‌توان سلامت جسمی و روانی را ارتقا داد.
• تغذیه: یکی از موارد مهم که بر بدن ما تاثیر مستقیم می‌گذارد، نحوه تغذیه است. امروزه مشخص شده غذاهای پرکالری و پرچرب، غذاهای با مواد نگهدارنده و غذاهای فوری بر سلامت بدن تاثیر منفی می‌گذارند و در کوتاه‌مدت یا درازمدت مشکلاتی برای سلامت ایجاد می‌کنند. همچنین مصرف غذاها یا نوشیدنی‌های محرک بر خواب و آرامش تاثیر منفی می‌گذارد. پرخوری نیز یکی از مشکلات بزرگ بشر امروزی است که منجر به چاقی و مشکلات روانی مانند کاهش اعتمادبه‌نفس و اضطراب ناشی از آن می‌شود که تاثیر منفی زیادی روی سلامت روان خواهد گذاشت.
• طبیعت: یکی از مواردی که افراد به صورت طبیعی به آن گرایش دارند، هماهنگی با طبیعت است. ما از بودن در طبیعت لذت می‌بریم و تعلق به طبیعت در ما آرامش ایجاد می‌کند. تردیدی نیست که دنیای مصنوعی و فناوری‌های جدید باعث راحتی ما شده‌اند، اما آرامش را از ما گرفته‌اند و زندگی بدون آرامش شادی را از انسان می‌گیرد. انسان‌ها هنوز به بودن در طبیعت، به‌عنوان روشی برای تجدید قوا و ایجاد آرامش و رفع خستگی نگاه و تلاش می‌کنند زمان‌هایی را در آخر هفته و تعطیلات به طبیعت بپیوندند. رفتن به طبیعت می‌تواند در شیوه زندگی سالم و بهنجار ما گنجانده شود و در ارتقای سلامت روانی‌‌مان موثر باشد.
• میل به حضور در جمع: آدمی موجودی اجتماعی است و نیاز زیادی به حضور در اجتماع، محبت و دوست داشته شدن و حمایت و درک شدن توسط دیگران دارد. اگر این نیازها در آدمی برآورده نشوند، اضطراب و استرس به انسان حمله‌ور می‌شود. افرادی که حمایت بیشتری دارند در رویارویی با مشکلات احساس امنیت و اطمینان بیشتری می‌کنند و مشکلات زندگی کمتر به آنها صدمه می‌زند. به همین دلیل یکی از راهکارهای مناسب و موثر در بهبود افسردگی، بهبود روابط اجتماعی فرد است.
• انتخاب تفریح مناسب: یکی از روش‌های موثر در کاهش خستگی و تجدید قوا انتخاب تفریح مناسب است. تفریحاتی که با هیجان همراه هستند، سطح برانگیختگی فرد را بالا می‌برند ولی باید مراقب بود که ایجاد هیجان با شرایط بدنی و روانی هماهنگ باشد تا مشکلات دیگری برای فرد ایجاد نکند. مثلا یک بازی بسیار پرهیجان ممکن است سطح اضطراب را بالا ببرد و مشکلاتی ایجاد کند. تفریح باید حس آرامش ایجاد کند، نه اینکه اضطراب را افزایش دهد.
• مدیریت استرس: زندگی ما مملو از موقعیت‌های نامناسب اضطراب‌زا و پراسترس است. با پیچیده شدن شرایط زندگی و رها شدن در دنیای بزرگی که بسیاری از مسائل قابل‌پیش‌بینی نیستند و مشکلاتی که از هر سو هجوم می‌آورند، گاهی کنترل از دستمان خارج می‌شود و تنش، دلهره و... که احساس‌های بسیار ناخوشایند و آزاردهنده‌ای هستند را باید تحمل کنیم. انسان‌ها در این موارد باید راه‌حل داشته باشند و آن مهارت و تکنیک‌های ایجاد آرامش و مدیریت استرس است. گاهی لازم است نگاه واقع‌بینانه به خودمان و دنیای اطرافمان داشته باشیم و برخی مشکلات را بپذیریم و آنهایی که قابل‌حل هستند را برطرف کنیم.‌ با تکنیک‌های ایجاد آرامش مانند یوگا، روش آرامش‌بخشی یا همان ریلکسیشن و تصویرسازی آرامش‌‌بخش همراه با موسیقی می‌توان ذهن را برای مدتی از اضطراب دور کرد و به آرامش رسید. البته در تمرین‌های روش‌ آرامش‌بخشی تنفس عمیق روش بسیار موثری است که امتحان آن آسان است.
• گرایش به معنویات: یکی از مواردی که باعث ایجاد حس آرامش در افراد می‌شود، نگاه وجودی انسان به خود، هستی و اتصال به یک نیروی خارج از دنیای مادی است. این احساس ناشی از بعد معنوی انسان است که در همه انسان‌ها وجود دارد. بعد معنوی منجر به ارتقای سلامت روان فرد می‌شود. داشتن معیارهای مناسب، همسو و نگاه معنوی و مذهبی، پیوند بین انسان‌ها و پیوند آنها با نیروی غیرمادی معنا، هدف و انگیزه‌ای محکم‌تر برای زندگی به وجود می‌آورد.
• خدمت به دیگران: افراد وقتی به دیگران خدمت می‌کنند و خود را متعلق به یک جمع انسانی می‌دانند، احساس می‌کنند که به هم وابسته‌اند و در کمک و خدمت به هم معنایی را می‌جویند و لذتی را تجربه می‌کنند که می‌تواند به آرامش و نهایتا سلامت روان آنها منجر شود.
• توصیه آخر: افرادی که در زندگی روزمره خود موارد گفته‌شده را با کیفیت مناسب می‌گنجانند و به آنها عمل می‌کنند، کمتر به اختلالات روانی و جسمی مبتلا می‌شوند. پس اگر از مشکلی رنج می‌برید، بررسی کنید چه تغییراتی را در شیوه زندگی‌تان لازم دارید تا به رفع آن مشکل کمک یا از احتمال بروز آن پیشگیری کند. اگر این نتیجه‌گیری برایتان سخت است می‌توانید از متخصص بهداشت روان کمک بگیرید. درست است که تغییر در شیوه زندگی حلال بسیاری از مشکلات است، ولی اگر برای کنترل اختلالات روان نیاز به دارو دارید، از آن غفلت نکنید.
دکتر غفار ملک خسروی
دکترای روان‌شناسی بالینی
مدرس دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی

هفته نامه سلامت-شماره 619-28اردیبهشت 1395