وسواس شستشو یکی از عوامل جدی بروز اگزماست
هفته نامه سلامت | اخبار صفحه ۱۲ | 20 اردیبهشت 1399 | لینک خبر: salamat.ir/d13958
میزگرد پوست در مورد اگزما با حضور دکتر مجتبی امیری متخصص پوست و دکتر امیرعباس کشاورز روان پزشک و فلوشیپ رواندرمانی و دکتر اردا کیانی فوقتخصص بیماریهای ریه
گزما یکی از شایعترین بیماریهای پوست است که به دلیل استفاده مکرر از شویندهها یا ترکیبات شیمیایی بروز پیدا میکند. البته این بیماری در بعضی افراد ناشی از حساسیت به یک ماده است. متخصصان این بیماری را یک واکنش ایمنولوژیک بدن میدانند و بههمین دلیل اختلالاتی نظیر استرس و اضطراب در بروز و تشدید آن تاثیر دارند. با این مقدمه به پرسش یکی از خوانندگان سلامت پرداختهایم که مدتهاست از اگزما و عوارض آن رنج میبرد: «خانمی ۴۵ ساله هستم، از دوران جوانی به خاطر وسواس در شستشو از مواد شوینده به خصوص مواد سفیدکننده زیاد استفاده میکردم البته بدون دستکش. مدتی است کف دستهایم ترکهای عمیقی دارد که مرتب خون میآید. به پزشک مراجعه کردم و داروهای ترکیبی تجویز شد اما پس از قطع دارو دوباره مشکل برمیگردد. مجبورم مرتب دستها را با وازلین چرب کنم و دستکش پلاستیکی بپوشم تا پوست خشک نشود. مدتی است چنین ترکهایی کف پاهایم هم ایجاد شده است. در ضمن طی سالهای گذشته استرس زیادی به خاطر بیماری فرزندم دارم.»
مریمسادات کاظمی
نگاه متخصص پوست
همه افراد باید هنگام استفاده از شویندهها دستکش بپوشند
: آقای دکتر، پوست چه زمان مستعد التهاب و اگزما میشود؟
پوست ارگانی ایمنولوژیک است و بافت آن مقدار فراوانی سلولهای ایمنی دارد. زمانی که هر عامل خارجی به لایههای زیرین پوست نفوذ میکند، با واکنش شدید پوست روبرو میشود که در این حالت، اگزما یا درماتیت گفته میشود.
از طرفی، پوست یک لایه چربی محافظ در سطح خود دارد که مانند عایق اجازه نفوذ عوامل خارجی به لایههای زیرین پوست را نمیدهد. اگر این لایه به دلایلی مانند زمینه ژنتیکی خشکی پوست، شستشوی زیاد، استفاده از شویندههای قوی مانند الکل و استون و... از بین برود، پوست مستعد ابتلا به اگزما خواهد بود.
: اگزمای ناشی از زمینه ژنتیکی با اگزمای ناشی از تماس با شویندهها تفاوت دارد؟
ااگزما که درواقع التهاب پوست است، به دو دسته تقسیمبندی میشود. نوع اول، اگزمای تحریکی یا تماسی است. در این حالت پوست به خاطر مواجهه با مواد مختلف تحریک میشود. هرچه این مواد قویتر و غلیظتر باشند و مدت طولانیتری با پوست تماس داشته باشند، اگزما زودتر اتفاق میافتد. این نوع اگزما معمولا در افرادی دیده میشود که بهطور مکرر از شویندهها یا ترکیبات شیمیایی محرک استفاده میکنند.نوع دیگر اگزما، آلرژیک است. بروز این نوع اگزما به مقدار ماده محرک بستگی ندارد بلکه بدن در سلولهای حافظهای خود حساسیت به این عامل را شناسایی میکند، بنابراین طی کوچکترین تماس با ماده محرک، واکنش به شکل اگزما ظاهر میشود. بروز اگزما در شرایط استرسزا هم مسالهای طبیعی است چون این بیماری یک واکنش ایمنولوژیک است و سلولهای ایمنی تحت تاثیر هورمونها و فرمان مغز هستند، بنابراین استرس و اضطراب جزء عوامل تشدیدکننده اگزما هستند.
: اگزما دقیقا چه علایمی دارد و در صورت داشتن این علایم چه باید کرد؟
اگزما از نظر ظاهری به سه حالت بروز پیدا میکند. در اگزمای حاد، پوست دچار قرمزی، سوزش و ترشح میشود. در اگزمای مزمن، پوست به دلیل خارش در طولانیمدت، زمخت، خشک، ترکخورده و تیره میشود. نوع سوم نیز وضعیتی بینابین اگزمای حاد و مزمن است. نکته مهم در صورت ابتلا به اگزما، تشخیص نوع بیماری (تحریکی یا آلرژیک)، پرهیز از عامل زمینهساز و سپس اقدام برای درمان، ضروری است. درمان اگزما نخست شامل یک دوره درمان کوتاهمدت است که پمادهای حاوی کورتون با قدرت متوسط تجویز میشود تا التهاب تسکین یابد. سپس توصیه به استفاده از کرمهای آبرسان یا مرطوبکننده است تا به شکل مصنوعی، چربی از دست رفته پوست احیا و ترمیم شود. با بهبود وضعیت پوست، کرم مرطوبکننده باید ادامه یابد تا خشکی دوباره بروز نکند.
: آیا استفاده از موادی مثل وازلین و... در کاهش علایم موثرند؟
استفاده از وازلین، روغن زیتون و دیگر کرمهای خیلی چرب فقط یک لایه محافظ روی پوست ایجاد میکنند و مانع خروج تعریق پوست میشوند. در صورتی که پمادهای مناسب در دسترس نباشد، گلیسرین همراه با چند قطره آبلیموی تازه جایگزین بهتری نسبت به وازلین است. درواقع ممنوعیتی برای استفاده از وازلین نیست اما خاصیت خیلی زیادی ندارد.
: پس از درمان برای پیشگیری از عود مجدد اگزما چه باید کرد؟
برای پیشگیری از بازگشت اگزما، علاوه بر پرهیز از تماس با ماده محرک، استفاده از دستکش هنگام استفاده از شویندهها و دیگر محصولات محرک ضروری خواهد بود. البته دستکش لاتکس به تنهایی میتواند حساسیتزا باشد و بههمین دلیل لازم است ابتدا دستکش نخی پوشیده شده و سپس دستکش لاتکس روی آن استفاده گردد. در این شرایط، اگزما قابل کنترل است و پوست به حالت طبیعی برمیگردد. در فردی که زمینه ابتلا به اگزما دارد، بیتوجهی به این اصول میتواند عامل عود بیماری باشد. البته بهطورکلی همه افراد باید هنگام استفاده از محصولات شیمیایی و شویندهها این توصیه پیشگیرانه برای حفظ سلامت پوست را جدی بگیرند.
دکتر مجتبی امیری/ متخصص پوست و عضو هیات علمی دانشگاه
نگاه روانپزشک
شستشوی زیاد بهتنهایی عامل وسواس نیست!
وسواس شستشو یکی از انواع شایع وسواس است که حدود 3 تا 5 درصد افراد درگیر آن هستند. در این حالت، فرد برای نظافت با شستشوی عادی قانع نمیشود و به شکل نامتناسب با میزان آلودگی، شستشو را ادامه میدهد. مثلا دست را به جای مدت متعارف شستن، مدت طولانیتری میشوید و حتی پس از این زمان نیز احساس رضایت ندارد و همین مطلب باعث آسیبدیدن فرد و خانواده میشود. از جمله آسیبهایی که این افراد متحمل میشوند میتوان به آسیبدیدن روابط خانوادگی، افت عملکرد اجتماعی و حتی آسیب فیزیکی مانند اگزما اشاره کرد. از انواع وسواس شستشو میتوان به وسواس نجس و پاکی اشاره کرد که در بین افراد با باورهای مذهبی دیده میشود و میتواند به وسواسی شدیدتر از وسواس شستشو تبدیل شود.
افرادی که وسواس شستشو دارند معمولا چند سال پس از آغاز بیماری برای درمان مراجعه میکنند. طی این مدت طولانی ممکن است فرد به این وضعیت عادت کند و گرچه بیماری برایش آزاردهنده است اما زندگی را با این شرایط وفق دهد. این حالت معمولا زمانی دیده میشود که افراد خانواده نیز با بیمار در رعایت آداب و رسوم وسواسی همکاری کنند.
عوامل زمینهساز وسواس
زمینه ژنتیک یکی از عوامل زمینهساز وسواس است. از نظر وجود بیماری در خانواده معمولا یکی از افراد خانواده یا بستگان نزدیک نیز مبتلا هستند. البته گاهی نیز در سابقه خانوادگی، وسواس دیده نمیشود.
از نظر عصبشناختی، مغز فرایندی مانند سیستم کنترل ترافیک دارد و میتواند به افکار و احساسات اجازه ادامه یافتن یا توقف بدهد. این سیستم باید متعادل کار کند. اگر این تعادل بههم بخورد، مانند قفل شدن ترافیک، فرد وسواسی نیز در شستن قفل میشود و وقتی به عنوان مثال شروع به شستن دست میکند، قادر به متوقفکردن آن نیست.جملهای که اغلب بیماران وسواسی در توصیف این حالت میگویند این است که کنترلی روی میل به شستن ندارند یا اینکه «دست خودم نیست». بهعلاوه فرد وسواسی در تصمیمگیری نیز دچار مشکل است و دائم در تردیدهای دوقطبی مانند تمیزی کثیفی یا نجسی پاکی قرار دارد و نمیتواند مرز بین تمیزی و کثیفی را مشخص کند تا تصمیم بگیرد که در چه نقطهای باید شستن متوقف شود، بنابراین تا نقطه نامعلومی به شستن ادامه میدهد. بیماران معمولا برای کنترل این وضعیت اهدافی غیرواقعی برای خود مشخص میکنند و پس از رسیدن به آن اهداف شستن را متوقف میکنند، مثلا برای خود روشهایی پیچیده و طولانی ابداع میکنند و بر اساس آنها میشویند و پس از حصول این اهداف شستن را متوقف میکنند، که البته این روشها بسیار زمانبر و آزاردهنده هستند.نکته دیگری که در این افراد وجود دارد تمایل به شستن نامتناسب با موقعیت است. در واقع این افراد نوعی از شستن را انجام میدهند که بسیار کمالگرایانه است. تصورش را بکنید که فردی بهجای دست شستن عادی مانند یک جراح در زمان ورود به اتاق عمل دست بشوید. این نوع شستن نامتناسب با موقعیت است و در محدوده طبیعی نخواهد بود. گویی این افراد تحمل کوچکترین آلودگی را ندارند در حالی که همیشه درجاتی از آلودگی روی اندامها طبیعی است. از منظر شناختی در طول روز انواع افکار مختلف و حتی آزاردهنده، نامناسب و... به مغز خطور میکنند. در حالت طبیعی این افکار گذرا هستند و حتی ممکن است فرد متوجه آنها نباشد اما فرد وسواسی به این افکار اهمیت میدهد و برای رفع نگرانی ناشی از آنها تلاش میکند. مثلا یا شروع به رفتار وسواسی میکند (مانند شستن) یا تلاش میکند با انواع روشها ذهنش را از این افکار خالی کند یا اثر آنها را خنثی کند مانند شمردن یا ذکر گفتن و... این افراد معمولا احساس مسوولیت زیادی نیز دارند. این حالت اغلب در وسواس چککردن دیده میشود اما در وسواس نجس و پاکی نیز وجود دارد و فرد با تصور اینکه اگر نشوید عبادات دیگران نیز باطل خواهد شد به شستن بیمارگونه خود ادامه میدهد.
درمان دارویی؛ موثر اما زمانبر
معمولا وسواس سیر مزمنی دارد، گاه خوب میشود اما دوباره عود میکند. بسیار مهم است که روانپزشک اختلالات دیگری مانند اختلالات دوقطبی، افسردگی، سایر انواع وسواس، تیک و... را در بیمار بررسی کند و در صورت وجود، آنها را نیز درمان کند زیرا در صورت عدم توجه به اختلالات همراه، وسواس گاهی باعث تشدید آنها میشود. بهعلاوه بررسی از نظر بیماریهای مغزی که علایم وسواس را نیز ایجاد میکنند، ضروری است، بنابراین توصیه میشود که افراد وسواسی ابتدا یک بررسی جامع روانپزشکی شوند. در حالت کلی درمان وسواس شامل درمانهای دارویی و غیردارویی است. درمانهای دارویی تاثیر خوبی در وسواس شستشو دارند به شرطی که با دوز کافی و مدت زمان کافی مصرف شوند. برای مشاهده اثر این داروها گاهی ممکن است لازم باشد که فرد تا 8 هفته صبر کند و گاهی نیز نیاز به تغییر دارو و چند نوبت تجویز داروهای مختلف دارد، بنابراین حوصله کردن و پیروی از دستورهای درمانی نکته مهمی است که نقش کلیدی در درمان دارد. در شرایط استاندارد و تکمیل نحوه مصرف دارو، میتوان گفت که بیش از نیمی از بیماران به زندگی عادی بازمیگردند. حدود 20 درصد بیماران نیز مبتلا به انواع مقاوم به درمان هستند که گزینههای درمانی دیگری مانند تلفیقهای متعدد دارویی یا ندرتا جراحی برای آنها پیشنهاد میشود.
خانواده در درمان غیردارویی نقش دارد
درمان وسواس بدون مراجعه به پزشک تصور اشتباهی است. گرچه این حالت میتواند نشانه اعتماد به نفس فرد باشد اما اغلب همراه با احساس خجالت، ترس از روشهای درمانی، نگرانی از سرزنش شدن، عدم پذیرش وسواس و طبیعی دانستن وسواس است که از دلایل مزمنشدن بیماری و دیر مراجعه کردن به پزشک است.در مورد درمانهای غیردارویی به خصوص رفتاردرمانی، اصل کلی بر این است که فرد با آنچه که به شکل آسیبزا از آن میترسد، مواجه شود. این اقدام جزو موثرترین روشهای درمانی است اما باید در ساختار اصولی و تحت نظر روانپزشکی که در این روشها تبحر دارد یا یک روانشناس رفتاری انجام شود.اقدامات غیردارویی مانند رفتاردرمانی نسبت به مصرف دارو پاسخ بهتر و ماندگاری طولانیتری دارند ولی نیاز به همکاری زیاد و انگیزه و وقت گذاشتن توسط بیمار دارند. با اینحال معمولا پاسخ به درمان کامل نیست، بنابراین معمولا توصیه میشود که درمان همزمان دارویی و غیردارویی انجام شود تا پاسخ به درمان ارتقا یابد. خانواده فرد وسواسی نیز در تخفیف یا تشدید این مشکل نقش دارند. رفتارهایی مانند سرزنش و طرد با افزایش تنش، وسواس را تشدید میکنند. گاهی نیز خانواده در رفتارهای وسواسی شریک بیمار میشوند و به او در انجام رفتارهای وسواسی کمک میکنند. این حالت نیز با اینکه به نظر حمایتگرانه است ولی در واقع به مزمنشدن بیماری کمک میکند، بنابراین شرکت خانواده در درمان مهم است و لازم است که آنها نیز نکاتی را در رابطه با فرد وسواسی رعایت کنند.
رفتارهای وسواسگونه در شرایط کرونا
در شرایط فعلی که افراد برای مقابله با کرونا به شستشو و رعایت بهداشت بیشتر از حد عادی رو آوردهاند، برخی نگران ابتلا به وسواس هستند، اما باید گفت که این شرایط فقط در افرادی منجر به وسواس یا عود آن میشود که زمینه ژنتیک بیماری یا اختلالات اضطرابی را دارند. در واقع هراس ناشی از کرونا مانند هر نوع وضعیت اضطرابآور دیگر بهعنوان یک واقعه استرسزا عمل میکند و میتواند باعث شروع بیماری شود.
در واقع، صرف شستشوی زیاد نشانه وسواس نیست. گاهی این شستشو قابل دفاع است مانند عمل به توصیه شستن هر یک ساعت دست در شرایط کرونا یا شستن دست پس از هر بار دست زدن به یک شی که تمیز بودن آن مشخص نیست. این افراد وقتی در منزل خود قرار میگیرند شستن را متوقف میکنند. به عبارت دیگر احساس غیرقابل کنترل بودن شستشو را ندارند، احساسی که در افراد وسواسی غایب یا ضعیف است. مشابه این شستشوهای وسواسگونه عمل به توصیههای دیگری است که در این روزها به فراوانی دیده میشوند ولی مردم در حالت عادی هیچ یک از این توصیهها را انجام نمیدهند.
دکتر امیرعباس کشاورز/ روانپزشک و فلوشیپ رواندرمانی، عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران
نگاه فوقتخصص بیماریهای ریه
هرگز دو پاککننده را باهم مخلوط نکنید!
امروزه شویندههای مختلفی در بازار بهفروش میرسند که بسیاری از آنها علامت استاندارد را هم دارند اما باید بدانیم که صرفا علامت استاندارد، نشان دهنده بیخطربودن این ترکیبات بر سلامت انسان و محیطزیست نیست.
یکی از شایعترین آسیبهای ناشی از مواد شوینده، مخلوط کردن محصولات حاوی کلر و آمونیاک (اسید و وایتکس در اصطلاح عمومی) است که بخارات بسیار سمی ایجاد کرده و میتواند آسیب جدی به ریه بزنند و زمینهساز التهاب بافت ریه و علائمی مانند سوزش گلو، خارش چشم و... شود.اگر این محصولات به حالت اسپری استفاده شود، آسیب بسیار شدیدتر است زیرا بخار سمی در هوا پخش میشود. هنگام استفاده، محیط باید دارای تهویه مناسب باشد. همچنین شستشو با آب گرم انجام نشود زیرا آب گرم آسیب را بسیار خطرناکتر خواهد کرد و با تحریک شدید سیستم تنفسی و حتی مرگ همراه است. اولین اقدام هنگام بروز ضایعات تنفسی در این شرایط، خارج کردن فرد از محیط و رساندن او در معرض هوای آزاد است. سپس فرد توسط پزشک متخصص معاینه شود تا در صورت نیاز، دارو تجویز شود.
انواع شویندههای بهداشتی آسیبزا هستند
ازآنجا که سفیدکنندههای رایج مانند وایتکس و تیرک به خصوص مخلوط کردن آنها با علائم بارز تنفسی و پوستی همراه است، تقریبا همه افراد امروزه نسبت به این خطر آگاه هستند. اما نکته حائز اهمیت اینکه دیگر شویندههای بهداشتی نیز برای سلامتی خطرناک هستند. بهعنوان مثال پاککنندههای فرش حاوی پرکلراتیلن، نفتالین و آلومینیوم هیدروکساید هستند که اشتنشاق و مواجهه با آنها میتواند زمینهساز گیجی، حالت تهوع، کاهش اشتها و عدم درک زمان و مکان شود. حتی مخلوط شدن با آب و جاری شدن در فاضلاب نیز تاثیر سوئی بر محیطزیست خواهد داشت.دیگر شوینده خطرناک، بازکننده سینک و لوله است که حاوی آب صابون و سولفوریک اسید بوده و تماس با آنها زمینهساز عوارض پوستی، تحریک چشم و حتی آسیب کلیه است. پاککننده سرویس بهداشتی حاوی سدیم هیدروکلرید و حاوی سفیدکننده، بسیار تحریککننده چشم و پوست است. این پاککنندهها هرگز نباید با هیچ شوینده دیگری مخلوط شوند.پاککننده شیشه نیز بهخاطر دارابودن آمونیاک و ایزوپروپانول، باعث تحریک پوست میشوند. ترکیبات موجود در پاککنندههای اجاق گاز نیز زمینه ابتلا به سرطان را دارند. نانیوفنول موجود در تمیزکنندههای سطوح کاشی و سرامیک نیز بسیار خطرناک هستند.
استفاده مکرر از شویندهها عوارض جدی به دنبال دارد
میزان آسیب ناشی از محصولات شوینده با توجه به مدت استفاده و غلظت ماده متفاوت خواهد بود. بهترین اقدام در پیشگیری از این مشکلات، محدودیت مصرف این محصولات است. در زمینه درمان باید اشاره کرد که اگر فرد طی یک نوبت و مدت کوتاه استفاده از محصول دچار مشکل شود، با تجویز داروهای ضدالتهاب و اسپری تنفسی، بهبود یابد، اما در مورد فردی که دائم با این محصولات سروکار دارد، بیتوجهی به راهکارهای حفاظتی میتواند زمینهساز آسیبهای جبرانناپذیر ریوی شود.
برای حفظ سلامت این توصیهها را جدی بگیرید:
استفاده از شویندههای بهداشتی را به حداقل ممکن برسانید.
هرگز شویندهها را با هم مخلوط یا اسپری نکنید. هنگام استفاده حتما ماسک، دستکش و در صورت پاشش مواد عینک محافظ داشته باشید.
دقت کنید محیط دارای تهویه مناسب باشد و هرگز هنگام نظافت سرویس بهداشتی و حمام، در را نبندید.
هنگام استفاده از شویندهها، کمترین میزان تنفس عمیق و استنشاق بو را داشته باشید. پاککنندههای با بوی مطبوع تمایل به تنفس عمیق را تحریک میکنند اما در واقع این کار با آسیب بیشتری به بافت ریه همراه است.
به خاطر داشته باشید حتی محصولات بدونبو نیز بیخطر نیستند بلکه ترکیبات شیمیایی آنها بر سلامت تاثیر خواهد داشت.
از محصولات طبیعی و بیضرر برای نظافت استفاده کنید. با مخلوط جوششیرین و سرکه، اجاق گاز و سطوح چرب را تمیز کنید، شیشهها را با سرکه سفید و آب، برق بیندازید و از مخلوط جوششیرین و بوره (اسیدبوریک) برای نظافت کاشی و سرامیک کمک بگیرید.
دکتر اردا کیانی
فوقتخصص بیماریهای ریه و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی