از علل تا درمان انحراف ستون فقرات
هفته نامه سلامت | اخبار صفحه ۲۰ | 06 مرداد 1397 | لینک خبر: salamat.ir/d11443
مهران مدیری در آخرین ساخته خود از استعداد نوظهوری پردهبرداری کرد که بیشک در موفقیت کارش نقش عمدهای ایفا کرده است. یکی از ویژگیهایی که شاید به «سروش جمشیدی» یا همان «قیمت» در ایفای نقش کمک میکرد، کج راه رفتنش بود. هرچند اوایل کار، خود او هم نمیدانست دقیقا ادای چه کسانی را درمیآورد ولی بعد از مدتی متوجه شد این نوع راه رفتن نشانه یک نوع بیماری است و شاید درست نباشد که با آن شوخی کند. حتما تا به حال درباره گوژپشتی یا همان قوز شنیدهاید. حالتی که به دلیل افزایش انحنای مهرههای پشت اتفاق میافتد و اختلالی به نام «اسکولیوز» یا «گوژپشتی» ایجاد میکند.
اسکولیوز چیست؟
انحراف ستون فقرات به طرفین(چپ یا راست) که منجر به انحراف تنه به چپ یا راست میشود، «اسکولیوز» یا «کژپشتی» نامیده میشود.
احتمالا تا به حال اسم این بیماری را نشنیدهاید و ممکن است فکر کنید چندان شایع نیست اما آمارها حکایت دیگری دارند؛ بر اساس نتایج تحقیقات مختلف، شیوع اسکولیوز تا 5/3 درصد هم میرسد و این رقم قابلتوجه، اهمیت بیش از پیش تشخیص و درمان زودرس را نشان میدهد.
علت چیست؟
علل مختلفی باعث ایجاد این بیماری میشوند:
گاهی اسکولیوز، ثانویه به اختلال دیگری رخ میدهد؛ مثلا اگر یکی از پاها کوتاهتر از دیگری باشد، فرد مجبور است برای راه رفتن لگن خود را به سمت پای کوتاهتر خم کند و این کار باعث انحراف ستون فقرات بالای آن خواهد شد.
همه ما در اطرافمان افرادی را میشناسیم که عادتهای اشتباهی در نشستن یا ایستادن دارند که میتواند عاملی برای ایجاد انحراف باشد. حتی دردهای مزمن ناحیه شکم که گاهی با خم شدن فرد یه یک طرف تسکین مییابد نیز میتواند علت بروز این بیماری باشد.
در اینگونه موارد با رفع عامل زمینهای مشکل فرد برطرف خواهد شد.
علل بسیار مهمتری هم برای ابتلا به اسکولیوز وجود دارد:
بیماریهای عصبی- عضلانی: مانند انواع دیستروفی که در آن الیاف انقباضی در سلولهای عضلانی دچار مشکل میشود و نمیتواند درست منقبض شود. این بیماری عضلات اطراف مهرهها را نیز درگیر میکند و باعث انحراف آنها میشود، مثلا «اسپینا بیفیدا» اختلالی عصبی است که در آن کانال نخاعی در فرایند تکاملی کاملا بسته نمیشود و زمینه ایجاد اسکولیوز را فراهم میکند.
نشانگانها: برخی نشانگانها از جمله نشانگان «مارفان» بهدلیل نقص در مولکولهای کلاژن، بیماران را مستعد ابتلا به انواع بیماریهای قلبی- عروقی، چشمی و اسکلتی و اسکولیوز میکند.
اختلالات تکاملی: در دوران جنینی مهرهها به یکدیگر متصل هستند و در دوره خاصی از رشد خود از یکدیگر جدا میشوند. گاهی این فرایند درست انجام نمیگیرد و مهرهها از یک طرف به یکدیگر متصل میمانند و این جدا نشدن زمینه انحراف آنها را فراهم میکند.
در بسیاری از موارد هیچ عاملی که بتواند ابتلا به اسکولیوز را در بیمار توجیه کند، پیدا نمیشود.
رویکرد درمانی
امروزه روشهای درمانی متفاوتی برای اسکولیوز وجود دارد. از پیگیریهای هرچند ماه یکبار برای بررسی میزان افزایش انحراف و تجویز کمربندهای مخصوص ارتوپدی (بریس) گرفته تا جراحی.
۲ نکته مهم در انتخاب نوع درمان اهمیت دارد:
۱) سن بیمار
۲) میزان انحراف و سرعت افزایش آن
هرچه انحراف و سرعت افزایش آن در طول زمان کمتر یا سن بیمار به زمان بلوغ نزدیکتر باشد، تمایل به انتخاب درمان جراحی کمتر است. در این موارد پزشک وضعیت بیمار را هر 6-3 ماه پیگیری میکند یا با بریس سعی در کنترل میزان انحراف دارد.
اگر میزان انحراف بیشتر (معمولا بالاتر از ۴۵ درجه) یا سرعت افزایش آن زیاد باشد (در حالی که تا سن بلوغ فاصله زیادی وجود دارد)، جراحی گزینه مناسبتری خواهد بود.
چه باید کرد؟
شاید پیشگیری از ابتلا به بیماری اسکولیوز جایگاه خاصی نداشته باشد چون مهمترین عامل ایجاد این بیماری کماکان ناشناخته است ولی میتوان از پیشرفت آن جلوگیری کرد. پس اگر کودک خردسالی در منزل دارید، همین حالا لباسهای او را از تنش دربیاورید. از پشت با دقت به تنه او نگاهی بیندازید. آیا شانهها هم سطح هستند؟ برجستگیهای دو طرف لگن چطور؟ از کودک بخواهید کاملا به سمت جلو خم شود. دوباره از پشت به قفسه سینه و دندههای او نگاه کنید. آیا دندهها در یک سطح قرار دارند؟
در صورتی که جواب هر یک از این سوالات منفی است، بهتر است به پزشک متخصص مراجعه کنید تا کودک شما را معاینه کند. بیشک در صورت وجود انحراف در ستون مهرهها، تشخیص و درمان زودرس آن نتایج بسیار بهتری خواهد داشت.
جراحی برای درمان اسکولیوز
امروزه روشهای جراحی متنوعی برای اصلاح اسکولیوز وجود دارد. رایجترین روش، استفاده از دو میله مخصوص (Rod) در قسمت خلفی ستون مهرههاست که پس از برطرف کردن انحنای موجود با ابزارهای خاص در اتاق عمل، با استفاده از دو پیچ مخصوص به هر یک از مهرهها متصل میشوند. این روش در اصلاح و جلوگیری از بازگشت بیماری موفقیت بالایی دارد اما ایجاد دو مشکل مهم پس از انجام عمل، جراحان را به فکر ابداع روشهای جدیدتری انداخته است.
این مشکلات چه هستند؟
مهرهها نیز مانند سایر اجزای بدن تا چند سال پس از بلوغ رشد دارند. اگر بیمار در سنین رشد جراحی شود، وجود این پیچ و میلهها مانعی برای رشد طبیعی مهرههاست. در نتیجه بیمار باید هرچند سال یکبار برای جایگزین کردن میلههای مناسب با اندازه مهرهها جراحی شود. از طرفی، بهدلیل انعطاف نداشتن میلهها، بیمار برای خم شدن در جهات مختلف محدودیت خواهد داشت و نمیتواند فعالیتهای ورزشی سنگین و حرفهای انجام دهد. به همین دلیل در سالهای اخیر روشهای جدیدی برای رفع محدودیتها معرفی شدند که از جمله آنها میتوان به Shilla Growing Rods, Anterior Vertebra- Tethering و Intervertebra- Stapling اشاره کرد.
Shilla Rods: میلههایی مخصوص هستند که مزیت آنها نسبت به میلههای معمولی، امکان افزایش طول و درنتیجه ایجاد نشدن محدودیت در رشد مهرههاست. استفاده از این روش باعث میشود تکرار عمل جراحی لازم نباشد.
Anterior Vertebra- Tethering: در این روش مشکل محدودیت حرکت که در روش مرسوم جراحی وجود داشت تا حد زیادی برطرف شده چون یک نوع طناب پلیاتیلنی منعطف جایگزین میلههای غیرقابلانعطاف میشود. این طناب در قسمت قدامی مهره با پیچهایی به مهرهها متصل میشود. البته امکان استفاده از این روش برای تمام بیماران وجود ندارد و انجام آن در سنین خاص و شرایط ویژه امکانپذیر است.
Intervertebra- Stapling: نیز در نوع خود روش جالبی است. در این روش با استفاده از منگنههای مخصوص (Staplers)، مهرههای مجاور را به یکدیگر متصل میکنند. به این ترتیب که با قرار گرفتن منگنهها در سمتی از ستون مهرهها که انحراف به آن سمت است، رشد مهره محدود میشود و سمت مخالف با افزایش رشد به صورت جبرانی، رفتهرفته انحنای موجود را اصلاح میکند.
این روشها نیز خالی از اشکال نیستند و بهدلیل تازگیشان تا امروز موفق به کسب تاییدیه سازمان غذاوداروی آمریکا نشدهاند اما در عمل توانستهاند موفقیتهای شایان توجهی کسب کنند.
طب سوزنی به کمک میآید!
یکی از مهمترین کاربردهای طب سوزنی اصلاح ناهنجاریهای ستون مهرهها بهخصوص اسکولیوز است. در این روش با قرار دادن سوزنهای مخصوصی در عضلات اطراف ستون مهرهها، سعی میشود آنها را تقویت و درنتیجه انحراف را اصلاح کرد.
در کشور ما تاکنون اطلاعات جامعی در رابطه با میزان موفقیت این روش وجود ندارد اما به نظر میرسد نتایج قابلتوجهی داشته است. اگر تصمیم دارید از این نوع درمان استفاده کنید، توجه به ۲ نکته مهم ضروری است؛ قبل از هر چیز انتخاب پزشک متبحر و آموزشدیده. طب سوزنی مهارتی است که به فراگیری دورههای آموزشی خاص و گرفتن مدرک معتبر در این زمینه نیاز دارد اما متاسفانه در سالهای اخیر عدهای بدون وجود مهارت کافی این کار را انجام میدهند. دوم اینکه این نوع درمان به گذراندن دوره نسبتا طولانی نیاز دارد و شاید نیاز باشد چند دوره درمانی انجام گیرد تا نتیجه مطلوب به دست بیاید. در عوض، دیگر خبری از عوارض ناشی از جراحی نخواهد بود.
دکتر محمدمهدی مهدویان
راههای مناسب نشستن، ایستادن، جابهجا کردن اجسام و خوابیدن به منظور محافظت از ستون فقرات
سلامت ستون فقرات خود را حفظ کنید
درد گردن و کمردرد آنقدر شایع هستند که هر فردی حداقل یک بار آن را تجربه میکند. آیا راهی برای پیشگیری وجود دارد؟ زمانی که درد شروع شد، همیشگی خواهد بود؟ پاسخ به خود شما بستگی دارد. نتایج پژوهشها نشان دادهاند بسیاری از مشکلات ستون فقرات به دلیل وضعیت بد و مکانیک نامناسب بدن ایجاد میشوند و ستون فقرات را در معرض فشار قرار میدهند. این مشکلات قابلپیشگیری هستند. فشارهای نامناسب در طولانیمدت باعث تغییرات ساختمانی ستون فقرات، تغییرات نامطلوب دیسک و مفاصل و رباطهای پایدارکننده ستون فقرات و غضروفها میشوند. هر کدام از این تغییرات میتواند عامل درد باشد. شما میتوانید کاری کنید دردتان کم شود یا دورههای بروز آن به حداقل برسد. به بدنتان بهخصوص ستون فقراتتان مانند یک ماشین بنگرید که نیاز به مراقبت و نگهداری کافی برای عملکرد همیشگی دارد.
کلید مراقبت از ستون فقرات در رعایت 3 نکته خلاصه میشود:
1. وضعیت خوب بدنی را بیاموزید و تمرین کنید.
2. طی روز از مکانیک درست بدن بهره ببرید.
3. تمرینات منظم را فراموش نکنید.
وضعیت بدنی
اساس مراقبتهای گردن و کمر، وضعیت بدنی درست است. وضعیت بد بدنی از عوامل مهم درد ستون فقرات است که درد را طولانی و تشدید میکند. وضعیت نامناسب بدن همچنین از عوامل سردرد مزمن و اختلال عملکرد مفصل فک و درد شانه است. بسیاری از شما طی کار روزمره مجبور هستید برای مدت طولانی به جلو خم شده یا به طرفین کج شوید. به روش زندگی، وضعیت بدنی روزمره و فعالیتهایتان فکر کنید. اساس وضعیت بدنی خوب، حفظ ستون فقرات طبیعی است. ستون فقرات طبیعی 3 انحنا دارد. گودی کوچک گردنی، برآمدگی مختصر ناحیه پشتی و فرورفتگی ناحیه کمری. در حالی که تغییر موقعیت میدهید، حفظ ستون فقرات طبیعی فرایند پویا و فعالی است. راستایی درست ستون فقرات را در حالت ایستادن بیاموزید.
1. پاها به اندازه عرض شانه باز باشد و عضلات ران و زانو را در حالی حفظ کنید که زانو عقب نرود.
2. گودی مختصر کمری خود را حفظ کنید، بهخصوص زمان ایستادن طولانی سعی کنید خود را به عقب کج نکنید.
3. استخوانهای قفسهسینه را بالا بکشید. به این ترتیب تیغه شانه به طرف عقب و دندهها نزدیک میشود و نقطه ثقل مناسبتری نسبت به مفاصل لگن پیدا میکنید.
4. چانهتان را در وضعیت عرضی حفظ کنید. بالاترین نقطه شما باید قسمت پشتی- بالایی سرتان باشد. حتی زبانتان را درون دهان در وضعیت راحت قرار دهید.
کنار دیوار بایستید و پشت و باسن را به دیوار بچسبانید و با بالا کشیدن سینهها و داخل دادن شکم سعی کنید وضعیت بدنی مطلوب را در حالت ایستادن امتحان کنید.
وضعیت مطلوب نشستن
زمانی که پاها روی زمین قرار میگیرد، زانوها و مفصل ران در زاویه ۹۰ درجه خم باشد.
قوس کمری را هنگام نشستن حفظ کنید. برای اینکه میزان قوس مناسب را بدانید، خود را از وضعیت فرورفته در صندلی به حداکثر وضعیت ایستا و راست تغییر دهید. 15 درصد از این میزان را کم کنید. قوس مناسب برای نشستن همین اندازه است. یک رول کمری یا بالش کمری برای حفظ قوس کمر در مدت طولانی ضروری است. مفصل هیپ را عقب صندلی بچسبانید و با کمی قوس، رول را پشت کمر جاسازی کنید. طول رول مناسب معمولا ۲۵ تا ۳۰ سانتیمتر و قطر آن حدود ۱۰ تا ۱۵ سانتیمتر است.
استخوانهای سینه را بالا بکشید. تصور کنید طنابی به دکمههای بالایی پیراهنتان وصل است و شما را به سقف میکشد. به این وسیله، قفسهسینه از مفاصل هیپ فاصله میگیرد. تیغه شانه شما باید به پایین کشیده شود، قسمت تحتانی آن به صندلی بچسبد و شما را در وضعیت مطلوب حفظ کند.
چانههایتان را در وضعیت موازی با سطح نگه دارید، مثل اینکه کتابی را بالای سر خود حفظ کردهاید.
به هر حال باید دانست اگر ستون فقرات مشکل دارد، هیچ کدام از وضعیتهای نشستن و ایستادن به مدت طولانی توصیه نمیشود و بهتر است هر 30 دقیقه تا 1 ساعت وضعیت خود را عوض کنید، اما اگر مجبورید به مدت طولانی بنشینید یا بایستید حتما وضعیت مطلوب شرحدادهشده را حفظ کنید. یک وضعیت بسیار مهم حالت مناسب رانندگی است. گاهی دیده میشود افراد خود را در صندلی فرومیبرند و از دور چنین به نظر میرسد که رانندهای پشت فرمان نیست یا آنقدر نزدیک به فرمان مینشینند که بینی آنها با شیشه جلو تماس پیدا میکند. نکاتی که هنگام رانندگی باید توجه کنید به شرح زیر است:
1. پشتی صندلی را طوری تنظیم کنید که کاملا در وضعیت عمود قرار گیرید و سر شما به راحتی روی پشت سری صندلی قرار گیرد و چانهتان همسطح افق باشد.
2. در حالی که پاها روی پدال قرار دارد، زانو باید در سطح یا کمی بالاتر از مفاصل ران قرار گیرد.
3. در حالی که دستها روی فرمان است، آرنجها باید کمی خم و در حالت استراحت باشد.
۴- از افتادگی شانهها هنگام رانندگی خودداری کنید و شانهها را بالا نگه دارید.
حفظ وضعیت بدنی مناسب هنگام برداشتن اجسام سنگین
در صورت امکان برای برداشتن بار بیشتر از 15 تا 20 کیلوگرم یا باری که به راحتی جابجا نمیشود، تلاش نکنید. برای برداشتن بارهایی که پایین سطح کمر هستند، پاها را در جایی محکم قرار دهید و آنها را کمی از هم باز کنید. ستون فقرات را صاف کرده و زانوها را خم کنید. عضلات شکم را محکم کرده و سعی کنید بار را با استفاده از قدرت عضلات اندام تحتانی بلند کنید. (زانوها را آهسته باز کنید) هرگز بار را به طرف بدن پرتاب نکنید. به آهستگی بار را به جلو برانید و هرگز اجازه چرخش به کمر ندهید. بارهایی که روی میز هستند را به لبه میز بکشید و زانوها را هم خم کنید تا به سطح بار برسید و سپس بار را بلند کنید. از برداشتن بارهای سنگین بالاتر از سطح کمر خودداری کنید. طی عمل آرنج را خم کنید، بار را نگه دارید و به آهستگی قدم بردارید. برای پایین گذاشتن بارها، پاها را محکم و عضلات شکم را سفت کنید و با خم کردن مفصل زانو بار را روی زمین بگذارید.
چند نکته مهم در مورد وضعیت ستون فقرات هنگام خوابیدن
1. راحتترین موقعیت در حالت خوابیده این است که وضعیت طبیعی ستون فقرات حفظ شود. تشکهایی که بدن در آنها فرومیرود و گذاشتن دو بالش زیر سر باعث میشود وضعیت طبیعی ستون فقرات از بین برود. البته اگر این کار موجب فشار و خستگی عضلانی نشود، وضعیت طبیعی ستون فقرات را حفظ خواهد کرد.
2. افرادی که مشکلات پشت و کمر دارند در وضعیت خوابیده به پهلو راحتتر هستند. گذاشتن یک بالش بین دو زانو، به حفظ وضعیت طبیعی ستون فقرات کمک میکند. اگر بین دو زانو در این وضعیت بالش گذاشته نشود، زانوی بالایی جلو میآید و پایین میافتد و به این ترتیب وضعیت طبیعی ستون فقرات را به شدت تحت تاثیر قرار میدهد و باعث ایجاد درد میشود.
چه به پشت بخوابید، چه به پهلو، گذاشتن یک رول به حفظ انحناهای ستون فقرات گردن و کمر کمک میکند. رول گردنی به حفظ وضعیت انحنای گردنی کمک میکند. رول گردنی 5/7 سانتیمتر قطر و ۳۵ سانتیمتر طول دارد و در لبه تحتانی بالش قرار میگیرد یا به شکلی داخل بالش تعبیه میشود. این رول بین سر و شانه قرار میگیرد و در وضعیت خوابیده به پشت باعث حفظ انحنای گردن و در وضعیت خوابیده به پهلو باعث حفظ راستایی گردن خواهد شد.
رول کمری مناسب خواب را نیز میتوانید در خانه تهیه و آن را تجربه کنید. این رول باریک در ناحیه قوس کمری قرار داده میشود. حدود ۱۰ سانتیمتر قطر دارد و از رول مورد نیاز نشستن کوچکتر است.
دکتر غزاله موسویزاده
متخصص جراحی زنان و زایمان