فرهنگسازی؛ از مهد تا مدرسه
آمارها نشان میدهد در جامعه ما حدود 30 درصد مردم فشارخون بالا، 60 درصد آنها اضافه وزن و چاقی و 30 درصد کلسترول بالا دارند. یکی از عوامل خطر اصلی این مشکلات و ابتلای مردم به بیماریهای غیرواگیر مرتبط با تغذیه مانند دیابت، بیماریهای قلبی - عروقی، سرطانها و... الگوی غذایی و نحوه تغذیه است. در الگوی غذایی مردم ما ایرادهایی مثل مصرف زیاد قند و شکر، نمک و چربی و مصرف کم سبزی، میوه، حبوبات و شیر و لبنیات وجود دارد؛ یعنی عوامل پیشگیری از ابتلا به بیماریها را کمتر در سبد غذاییشان میگنجانند و مواد غذاییای که جزو عوامل خطر بروز بیماری و چاقی و... هستند، زیادتر از مقدار توصیهشده مصرف میکنند. الگوی غذایی نادرست دلایل متعددی دارد که مهمترین علت آن نداشتن فرهنگ و سواد تغذیهای است. برای اینکه این رفتارهای نادرست غذایی اصلاح شود، باید اقدامهای متعددی انجام بگیرد. این اقدامها باید از اولین غذایی که به کودک داده میشود، شروع شود و تا آخر عمر ادامه پیدا کند.
قدم اول، در اولین تغذیه
اقدامها برای نهادینه کردن عادتها و رفتارهای تغذیهای، باید از دوران کودکی شروع شود چون رفتارهای تغذیهای و ذائقه از کودکی در وجود هر فرد شکل میگیرد. مادران باید آموزشدیده باشند و بدانند از همان کودکی و زمانی که غذای کمکی شروع میشود، به غذای کودکشان نمک و شکر اضافه نکنند تا ذائقهاش به شوری و شیرینی عادت نکند. بعدها که کودک بزرگتر میشود هم به او تنقلاتی مثل چیپس و پفک که خیلی شور هستند، ندهند چون ذائقهاش به این طعم عادت میکند و در بزرگسالی به غذاهای شور و پرنمک تمایل پیدا میکند و تغییر رفتار در او بسیار مشکل خواهد شد.
از آنجا که رفتارهای تغذیهای از کودکی شکل میگیرد، اولین قدم برای فرهنگسازی این است که برای آموزش مادران برنامهریزی کنیم. در حال حاضر و بهخصوص بعد از اجرای طرح تحول سلامت، آموزش مادران از برنامههای اصلی ما از طریق شبکههای بهداشتی و درمانی کشور است. یکی از فعالیتهای اصلی بهورزان در روستاها و مراقبان سلامت در شهرها و حاشیه شهرها، آموزش عملی و تئوری درباره تغذیه کودک به مادران تعیین شده است. حتی نحوه درست کردن غذای تکمیلی هم به آنها آموزش داده میشود تا ذائقه در حال شکلگیری کودک به قند، نمک و چربی زیاد عادت نکند. این آموزش بهصورت مشاورههای فردی داده میشود. البته کارشناس تغذیه هم در مراکز خدمات سلامت داریم که یکی از وظایف اصلیشان آموزش و مشاوره با مادر درباره تغذیه کودک به صورت چهره به چهره و آموزش گروهی است.
قدم دوم، مهدکودک
مهدکودک نیز برای آموزش تغذیه کودک خیلی مهم است و باید برای فرهنگسازی تغذیه درست در بچهها سرمایهگذاری شود. در حال حاضر برنامههایی برای آموزش تغذیه بچههای مهدکودک به مربیان مهدکودکها داریم تا هم آموختههای خود را به مادران انتقال دهند و هم با روشهایی مثل بازی و نقاشی و... به زبان ساده به بچهها یاد دهند تغذیه سالم چیست و بهتر است چه چیزهایی بخورند، با ارزش غذایی خوراکیهای مفیدی مانند سبزی، میوه، شیر و لبنیات و... آشنا شده و تشویق شوند میانوعدهای که به مهدکودک میبرند، یک لقمه سالم، میوه و شیر باشد.
با هماهنگی بهزیستی و با برنامه مشترک، توافق و تفاهمنامهای که با بهزیستی داریم، آموزش تغذیه از طریق کارشناسان تغذیه در مهدکودکها انجام میشود. کارشناسان تغذیه در مراکز خدمات سلامت در مناطق تحت پوشش خود در جامعه حدود 50-30 هزار نفر را پوشش میدهند و در محدوده مرکزی که در آن کار میکنند، از مهدکودکها بازدید کرده و کلاس آموزشی در مهدها برگزار میکنند و بچههای مهدکودکی، والدین و مربیان را آموزش میدهند.
قدم سوم، مدرسه
برنامه آموزشی که در مهدکودک وجود دارد، در مدرسهها هم در حال اجراست. از وظایف کارشناسان تغذیه در طرح تحول سلامت این است که برای آموزش به مدارس منطقه تحت پوشش خود بروند. این کار در تعامل با آموزش و پرورش انجام میشود و کارشناسان تغذیه ما با هماهنگی آموزش و پرورش به مدارس منطقه تحتپوشش مرکز جامع سلامت میروند و به مناسبتهای مختلف جلسات آموزشی برای دانشآموزان، اولیا، معلمان و مراقبان بهداشت مدرسه برگزار میکنند. کارگاههای آموزشی هم وجود دارد که این افراد میتوانند در آن شرکت کنند.
قدم چهارم، آموزش همگانی
• بسیجهای ملی تغذیه سالم؛ علاوه بر اینکه سالهاست وزارت بهداشت با همکاری بهزیستی و آموزش و پرورش برنامه آموزش تغذیه و فرهنگسازی تغذیه سالم را در مهدکودک و مدرسهها پیاده میکند، هر سال برنامه بسیجهای ملی تغذیه سالم با هدف فرهنگسازی تغذیه درست، اصلاح الگوی مصرف مواد غذایی و تصحیح رفتارهای نادرست تغذیهای در سطح جامعه اجرا میشود. از سال 1390، هر سال یک ماه بسیج آموزشی در کشور داریم. در این مدت تمام دانشگاههای علوم پزشکی در این زمینه فعالیت میکنند. وزارت آموزش و پرورش نیز با ما همکاری دارد و در این ایام بسیج، در تمام مدارس اقدامهای ویژه انجام میگیرد. سازمان صدا و سیما و شهرداریها از طریق فرهنگسراها و خانههای سلامت و... همکاری میکنند و با توجه به مطالب و متون آموزشی که در دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت تهیه و تکثیر و توزیع میشود، با برگزاری کلاس و جلسات مختلف درباره تغذیه سالم و فرهنگ تغذیه درست به مردم آموزش میدهند. سازمان صدا و سیما و تمام رسانهها همکار اصلی ما در برگزاری این بسیجهای آموزشی هستند؛ پس برای آموزش همگانی، هم آموزش مستمر و مداوم از طریق شبکههای بهداشتی و درمانی در قالب مشاورههای فردی و کلاسهای گروهی به وسیله کارشناسان تغذیه، بهورزان و مراقبان سلامت انجام میگیرد و هم فعالیتهای بسیجگونه هر سال در کشور اجرا میشود. امسال هم مثل سالهای قبل این بسیج آموزشی را به مدت یک ماه خواهیم داشت.
• بهبود تغذیه کارکنان؛ برای اینکه رفتارهای تغذیهای اصلاح شود، دفتر بهبود تغذیه برنامهای را به نام «بهبود تغذیه کارکنان» دنبال میکند و کارگاههای آموزشی، نشستهای مشترک و همایشهایی مثلا با کارکنان نیروهای انتظامی، ارتش و... برگزار کردهایم. در قالب یک تفاهمنامه مشترک با دفتر توسعه فعالیتهای کشاورزی زنان روستایی و عشایر، روی آموزش تغذیه برای زنان روستایی و عشایری نیز کار میکنیم. در واقع، برای بهبود و ارتقای فرهنگ تغذیه در جامعه، از تمام کانالهای موجود و ممکن کمک میگیریم تا بتوانیم آموزش همهجانبه و وسیع برای همه اقشار جامعه از کارمندان گرفته تا زنان بهعنوان کسانی که مسوول مدیریت تغذیه و تهیه و توزیع غذا در خانه هستند، داشته باشیم. البته باید هر جا که عدهای کار میکنند؛ چه در بخش خصوصی و چه در بخش دولتی، یکی از برنامههای اصلی، این آموزشها باشد. مثلا در سطح وزارتخانه و تمام دانشگاههای علوم پزشکی کشور، در آموزشهای ضمن خدمت، آموزشهای مدون و بازآموزیهایی که کارکنان باید داشته باشند، دوره آموزشی تغذیه سالم طراحی شده و اجرا میشود. با معاونت سلامت حوزه علمیه قم هم رایزنیهایی داشتهایم و یک بسته آموزشی برای آموزش طلاب و خانوادههای آنها تهیه شده زیرا معتقدیم طلاب میتوانند در انتقال این دانستهها به مردم جامعه نقش موثری داشته باشند.
• بهبود تغذیه جوانان؛ حتی در برنامهای به نام «بهبود تغذیه جوانان» با معاونت امور دانشجویی کار میکنیم تا برای دانشجویان و حتی مسوولان تهیه غذا در سلفسرویس، بوفه و خوابگاههای دانشگاه برنامه و جلسات آموزشی برای تغذیه سالم داشته باشیم تا بدانند غذای سالم یعنی چه و غذا باید با چه ویژگیهایی تهیه و مصرف شود تا افرادسالم بمانند.
• بازنگری کتابهای درسی؛ در حال حاضر با همکاری وزارت آموزش و پرورش قرار است کتابهای درسی دانشآموزان در مقاطع مختلف تحصیلی بازنگری شود تا مباحث تغذیهای در حد لازم در آنها گنجانده شود. امیدواریم هر چه سریعتر این بازنگری و اصلاح انجام بگیرد تا مباحث و مفاهیم تغذیه درست بیشتر و بهتر به دانشآموزان آموزش داده شود.
نقش تولیدکنندهها در تغذیه سالم
آموزش فقط یکی از راههای اصلاح فرهنگ غذایی و رفتارهای تغذیهای است و اگر قرار باشد مشکلاتی که در کشور وجود دارد کاهش پیدا کند، اقدام مهم دیگر، همکاری صنایع غذایی است؛ یعنی باید محصولاتی تولید شوند و به بازار بیایند که «سلامتمحور» باشند. به همین دلیل در قالب یک برنامه مدون با صنایع غذایی و سازمان ملی استاندارد کار میکنیم تا استاندارد محصولات غذایی از لحاظ میزان قند، نمک و چربی بازنگری شود و محصولات سالمتر به بازار بیاید.
جلسات، همایشها، سمینارها و نشستهایی هم با صاحبان صنایع غذایی داریم تا از اهداف نظام سلامت برای بهبود تغذیه مردم مطلع شوند. در حال حاضر، روند همکاریها با صاحبان صنایع خیلی خوب پیش میرود و علاوه بر تولید محصولات سالمتر، آموزش کسانی که در صنعت غذا کار میکنند، با برگزاری کارگاهها و دورههای آموزشی انجام میگیرد زیرا باید بدانند برای تغذیه سالم مردم چه اهدافی را دنبال میکنیم، چه اولویتهایی در بخش صنعت غذایی داریم و چه مواردی باید رعایت شود.
کنترل تبلیغات، یک قدم مهم دیگر
تبلیغ نشدن مواد غذاییای که مصرف مداوم و زیادشان سلامت انسان را به خطر میاندازد، بسیار مهم است. تبلیغ این محصولات غذایی مردم را به مصرف آنها تشویق میکند و سلامتشان به خطر میافتد بنابراین باید کنترل و نظارت بر تبلیغات انجام شود. این کار در قالب ماده 48 قانون برنامه ششم توسعه و با همکاری دفتر بیماریهای غیرواگیر، سازمان غذا و دارو، صنایع غذایی، سازمان ملی استاندارد و سازمان صدا و سیما در حال انجام است.
آموزش تغذیه درست، وظیفه همه ماست، نه فقط وزارت بهداشت
در تمام دنیا نشان داده شده وقتی برنامههای مستمر و مداوم برای آموزش و فرهنگسازی تغذیه درست وجود داشته باشد، بالاخره تغییر رفتار در مردم جامعه ایجاد میشود. البته تغییر رفتارهای تغذیهای زمانبر و تغییر عادتهای شکلگرفته و نهادینه شده در وجود افراد سخت است ولی اگر آموزشها مستمر و مداوم و از طریق تمام کانالهای موجود باشد، تاثیرگذار خواهد بود. تاثیر آموزش تغذیه را در بهبود وضعیت تغذیه کودکان، جامعه و کاهش سوءتغذیه کودکان دیدهایم و با طرحها و برنامههایی که در شبکههای بهداشتی و درمانی اجرا شده، به این نتیجه رسیدهایم که وقتی مادران آموزش میبینند و بهورزان در روستاها به طور عملی به خانمها و مادران روستایی آموزش میدهند و در مدرسهها و با کمک نهضت سواد آموزشی به مردم اصول تغذیهای آموخته میشود، تاثیر مهمی در بهبود تغذیه و اصلاح الگو و رفتارهای تغذیهای دارد و مخصوصا آموزش مادران که چطور از منابع محدود و امکانات موجود و در دسترس برای تغذیه کودک بهینه استفاده کنند، تا 50 درصد سوءتغذیه کودکان کاهش پیدا میکند.
نکته مهم این است که آموزش و ایجاد فرهنگ درست تغذیه فقط وظیفه وزارت بهداشت نیست و باید مهدکودکها، مدارس و دانشگاهها و رادیو و تلویزیون و دیگر رسانههای جمعی برای انتقال پیامها و مطالب آموزشی تغذیهای کمک کنند. در این صورت و با همکاری منسجم بین بخشهای مختلف، قطعا رفتارهای تغذیهای مردم اصلاح میشود و جامعهای سالمتر خواهیم داشت.
دکتر زهرا عبداللهی
مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت